Przydatne wskazówki przy pielęgnacji

Podane poniżej wskazówki mogą posłużyć Państwu jako pierwsza pomoc, specjalnie dla tych, którzy rozpoczynają pielęgnację swojego ulubieńca. Podstawą ich opracowania jest moje doświadczenie zdobyte w Wielkiej Brytanii na wystawach psów ze szczególnym naciskiem na sposób pielęgnacji i prezentacji. Czytelnicy winni mieć świadomość, że na treść niniejszego opracowania wywarły wpływ doświadczenia i standardy brytyjskie oraz nieco inne stosowane w kontynentalnej części Europy szczególnie, gdy chodzi o pokazy na ringu i przygotowania pielęgnacyjne. Jest wiele metod pielęgnacji bobtaili i tak naprawdę każdy opiekun wypracowuje swój własny styl zgodnie ze zdobywanym przez lata doświadczeniem w tej kwestii. Miałem okazję obserwować i podpatrywać wielu znakomitych kolegów-wystawców w ciągu mojego 19-to letniego doświadczenia w wychowaniu psów tej rasy i teraz chciałbym się z Państwem podzielić moimi obserwacjami i tym, co zaobserwowałem. Dla wygody podzieliłem wskazówki i obserwacje na cztery działy (rodzaje) w zależności od potrzeby Państwa w tym zakresie:

1.      Pielęgnacja szczeniąt i rady higieniczne

2.      Pielęgnacja regularna – całoroczna psów

3.      Pielęgnacja pokazowa

4.      Prezentacja psów na wystawach i pokazach

Mam nadzieję, że podział tych wskazówek na powyższe sekcje pozwoli Państwu wybrać stosowny rozdział do Państwa sytuacji i potrzeb. Załączone do opracowania rysunki pozwalają zilustrować opisywane techniki.

Jako autor wyrażam wdzięczność za przedstawienie ich Pani Bertie Pennie.

WSKAZÓWKI OGÓLNE:

Pies powinien być uczony od wczesnego dzieciństwa by kłaść się chętnie do pielęgnacji, zarówno dla własnego komfortu jak i dla komfortu osoby pielęgnującej. Wskazane jest używanie specjalnego stołu do pielęgnacji zwierzęcia. W zastępstwie możemy używać każdego nie mającego śliskiego blatu stołu (np. nakrytego kocem). W sytuacji, gdy jest to bardziej praktyczne lub wygodne dla opiekuna zwierzęcia, pies powinien być nauczony kłaść się na kocu– derce na podłodze przed przystąpieniem do pielęgnacji. Zajęcia pielęgnacyjne przynoszą lepsze rezultaty, gdy są krótsze a za to częstsze, niż jeśli są zbyt długie i nie systematyczne. Zachowywanie częstotliwości i systematyczności zapobiega szczególnie stresowi i wzrostowi agresji zwierzęcia w sytuacji, gdy wymaga on dużo pielęgnacji.

PIELĘGNACJA SZCZENIĄT I RADY HIGIENICZNE

Oczywistym jest, że ukształtowanie szczeniaka we wczesnym stadium rozwoju jest szczególnie istotne dla jego całego rozwoju. W tym okresie szczególnego znaczenia nabiera hodowanie szczeniaka cały czas z futerkiem czystym i bez kołtunów. Dodatkowo, bardzo cennym jest oswojenie i przyzwyczajenie szczeniaka do mycia i suszenia jak do normalnych czynności życiowych zwierzęcia.

Z własnego doświadczenia wnioskuję, że regularny kontakt szczeniaka z grzebieniem daje podwójne pożytki. Po pierwsze i najważniejsze, regularna pielęgnacja grzebieniem szczeniaka czyni z niego podatniejszym na nieco silniejszą pielęgnację jak  szczotkowanie, jak również daje gwarancję, że futro nie jest splątane tak na zewnątrz jak i od wewnątrz. Po drugie, regularne używanie szczotki pomaga w usunięciu starszych partii futra szczeniaka i nasila generalnie proces jego wzrostu jak również pomaga szczeniakowi na łatwiejszą  zmianę futra na  dorosłe, co jest powszechnie nazywane zrzucaniem futra dziecinnego. Kilka lat temu sugerowałem zwrócenie większej uwagi na czarną część futra i bardziej szczegółowe jego czesanie jako na część futra bardziej widoczną. Teraz jednak uważam, że powinno używać się grzebienia równo w stosunku do całego futra by zachować równowagę jego wzrostu i kształtowania się zarówno w części białej jak i czarnej.

We wczesnym etapie przyzwyczajania się zwierzęcia do przebywania z ludźmi szczeniak powinien być przyzwyczajany do regularnych zabiegów higienicznych, które będą towarzyszyć mu przez całe życie. Futerko powinno, więc być ostrożnie trymowane w okolicach odbytu i genitali. Należy zaznaczyć, że w tym okresie szczeniak powinien być bardziej zadbany niż wystrzyżony do spodu. Najlepsze efekty daje tutaj używanie nożyczek o zaokrąglonych końcach nie zaś ostro zakończonych. Trymowanie dookoła odbytu nie powinno być bardzo mocne i rozległe, lecz jedynie proporcjonalne do rozmiarów ( dorosły pies powinien mieć wytrymowany odbyt w promieniu około 25 mm.). Włoski pomiędzy poduszkami łap powinny być delikatnie sprawdzane i rozczesywane przy pomocy grzebienia w celu zapobieżenia kołtunom, powinny one być też utrzymane na płasko w stosunku do poduszek lub całkowicie wystrzyżone zależnie od gustu właściciela. Będąc przy łapach należy wspomnieć, że pazury-paznokcie powinny być sprawdzane i jeśli jest to potrzebne skracane do właściwej długości. Zwrócenie uwagi na pazury jest szczególnie istotne w okresie szczenięcym ze względu na ograniczoność swobód i wybiegów oraz na ostrość pazurów w tym okresie. Następnie powinniście sprawdzać stan czystości uszu i ostrożnie przecierać je wilgotną ściereczką, lecz nigdy nie powinniście wlewać czegokolwiek do kanału usznego. W sytuacji dużych zarostów uszu wydzielinami z nich bądź wydzielania się silnego zapachu powinniście się udać z psem na konsultacje do weterynarza. Wreszcie, gdy zaczną wyrastać w uszach cienkie brązowe włoski powinniście zacząć je usuwać początkowo bardzo ostrożnie, powoli i po kilka ( nie za dużo włosków na raz) by szczeniak się przyzwyczaił do tego zabiegu.

Ostatnim elementem higieny szczeniaka jest sprawdzanie stanu zębów i ich regularne czyszczenie oraz zapobieganie powstawaniu kamienia nazębnego.   

PIELĘGNACJA PSA

Wielu właścicieli owczarków staroangielskich strzyże je, ponieważ nie jest w stanie sprostać potrzebom pielęgnacyjnym swoich pupili. Strzyżenie nie jest jednak koniecznością i mam nadzieję, że stosowanie rad zawartych w tym opracowaniu pomoże Państwu hodować psy o pełnym futrze. W zasadzie przy użyciu szczotki do wyczesywania sierści z głębokich warstw futra, może być ono utrzymane w pełnej lub częściowej długości o ile zabiegi pielęgnacyjne będą wykonywane systematycznie i dostatecznie często. Do pielęgnacji futra osobiście znalazłem niewielkich rozmiarów średnią szczoteczkę z rączką, która spełnia wspaniale wszystkie wymagane role. Technika pielęgnacji jest naprawdę prosta jednak jest łatwiejsza i daje lepsze rezultaty, gdy jak to zaznaczono na początku pies kładzie się chętnie na stole pielęgnacyjnym lub o ile to jest utrudnione na kocu na podłodze.  

Rysunek  1    

Zgodnie z rysunkiem nr 1, startujemy od zewnętrznego końca tylnej nogi, podnosimy futro by odsłonić najniższe 2,5 – 5,0 cm futra bezpośrednio nad skórą, teraz zaczynamy delikatnie szczotkować warstwę włosów aż do upewnienia się, że ta część futra nie ma już kołtunów.. Jeśli ta część futra jest mocno spilśniona (splątana) to będzie wygodniej i szybciej przed czesaniem delikatnie używając obydwu kciuków i palców wskazujących porozdzielać kołtuny na części by nie szarpać za mocno splątanego futra ( pamiętacie jak się czujecie, kiedy Wasze włosy się splotą i od razu staracie się je rozczesać). Od tego punktu początkowego stopniowo czeszecie w górę zewnętrzną krawędź nogi Następnie powtarzając ten sam proces zaczynacie od wewnętrznej strony przeciwnej tylnej nogi, delikatnie podnosząc ją lub przesuwając do przodu lub tyłu byście mogli szczotkować tę część futra do góry do spodu psiego ciała.

Jak dotychczas pracowaliśmy z łapami psa a więc przyszedł czas byśmy zaczęli zajmować się korpusem naszego ulubieńca. Zaczynamy teraz od końca tylnej nogi i czeszemy jak wcześniej w tym samym najlepiej rytmie zaczynając od spodniej warstwy futra wzdłuż korpusu aż do przednich nóg i szyi. Wykonując to jak dotychczas nic nie robicie z podbrzuszem psa pomiędzy przednimi a tylnymi nogami, o który zatroszczycie się potem.

Następnie powinniście zacząć pracę od zewnętrznego końca przedniej nogi, pamiętając, że u większości psów są to  bardzo wrażliwe miejsca szczególnie w dolnej części przednich kończyn.- więc wykonujmy zabiegi pielęgnacyjne w tym miejscu z wyjątkową troską i delikatnością. Tym samym sposobem jak pracowaliśmy nad tylnymi nogami zaczynamy pielęgnację nóg przednich. Pracujemy od dolnej części nogi do góry na początku po zewnętrznej stronie i powtarzamy potem naszą pracę po wewnętrznej stronie przeciwnej nogi. Musimy zwrócić uwagę i zająć się teraz obszarem klatki piersiowej i delikatnie ją rozplątać i rozczesać wiedząc, że jest to obszar silnie unerwiony i szczególnie mocno poddany na splatanie się futra.

Na tym etapie powinniście zacząć czesać całościowo od ramion poprzez piersi do samej szyi do czasu, gdy nie zostanie zrobiona jedynie sama głowa z tej strony, nad którą aktualnie pracujemy.

Czasami dla wygody Państwa w tym miejscu można zacząć pielęgnację drugiej strony ciała i zostawić całą głowę od szyi do wyczesania w całości na samym końcu. Jednakże na potrzeby tego opracowania ja zająłem się tą połową głowy w tym etapie.

Głowa sama w sobie nie jest łatwą częścią ciała do pielęgnacji, zawiera ponadto dużo wrażliwych miejsc. Prawdopodobnie jest łatwiej zacząć od szyj i piersi i od niższych punktów zacząć pielęgnację do góry w stronę pyska i uszu. Zostawiamy ucho i kontynuujemy czesanie do góry dookoła głowy do samego szczytu. Bardzo delikatnie pracujemy dookoła stron i szczytu nosa i potem ostrożnie dookoła oczu, zachowując szczególną ostrożność na tym etapie. Teraz zabieramy się za ucho. Zaczynamy od góry ucha z jednej strony, pracujemy bardzo ostrożnie dookoła małżowiny usznej. Ucho jest bardzo mocno ukrwione i jeśli będziemy mieli zbyt ciężką rękę może pojawić się podczas pielęgnacji krwawienie. Jeśli ucho jest przygotowane do czesania grzebieniem możemy zaczynać czesząc do góry w stronę przeciwległego zewnętrznego końca ucha. Potem odwracamy ucho by bardzo ostrożnie zająć się wewnętrzną jego częścią. Gdy ucho jest odwinięte mamy bardzo dobrą okazję na sprawdzenie stanu jego czystości i sprawdzenie czy żadne miękkie brązowe włoski nie wyrastają z niego. Gdy jest ich zbyt dużo, delikatnie możemy je teraz wyrwać.

Jedna strona pielęgnacji psa jest skończona. Pies powinien teraz być odwrócony na drugą stronę i cały proces, jaki przeszliśmy dotychczas możemy powtórzyć z drugiej strony.

Po przejściu całego procesu pielęgnacji z drugiej strony można stwierdzić, że cały proces został skończony. Zostały jeszcze pewne punkty, którymi powinniśmy się teraz zająć. Włosy pomiędzy poduszkami na nogach powinny być delikatnie strzyżone i ułożone płasko względem poduszeczek lub ostrożnie wycięte w zależności od indywidualnych preferencji właściciela. Obszar genitalny psa bądź suki powinien być także ostrożnie przystrzyżony wokół krawędzi skórnych w celu zredukowania możliwości powstawania zapaleń i infekcji.. Włosy wokoło odbytnicy powinny być wystrzyżone na gładko do skóry w obszarze około 2,5 cm dookoła. Kończąc mamy okazję sprawdzić czy pazury nie potrzebują przycinania. Jeśli tak polecam używanie gilotyny działającej na zasadzie obcinarki do cięcia gwoździ do przycinania zbyt długich pazurów. Polecam przycinanie regularne po małym kawałku a nie wycinanie pazurów do końca.

Pokonując powyższe trudności i pielęgnując psa regularnie, cotygodniowo szczotkując go twardą szczotką zapewnisz Sobie i Swojemu pupilowi możliwość pokazywania się w towarzystwie. Średnio, jeśli szczotkujesz sierść, co tydzień zauważysz, prawdopodobnie efekt, jakiego oczekujesz. Jednak także powinieneś pamiętać, że każdy pies jest inny i powinieneś nauczyć się i odpowiadać na to, co jest dobre dla Twojego zwierzęcia.  

PIELĘGNACJA  POKAZOWA

Ponownie weź wszystkie instrukcje, jakie omawialiśmy wcześniej i połóż psa. Narzędzia do pielęgnacji i utrzymania „pokazowego” futra psa są nieco inne od tych używanych do regularnej pielęgnacji. Osobiście sprawdziłem, że podstawowym narzędziem jest szczotka firmy „Mason & Pearson ” typu „bristle & nylon” – (szczecinowo- nylonowa), wspomagana przez grzebienie o wąskim, średnim i normalnym – pospolitym rozstawie zębów oraz dodatkowo dobra para nożyczek.

Część hodowców używa również szczotek z cienkimi, długimi szpilkami właściwie rozlokowanymi na szczotce. Przy zamiarze pielęgnacji psa w celach wystawienniczo- pokazowych osobiście wierzę, że futro winno być absolutnie pozbawione skręceń i zapętleń włosów. By otrzymać efekt i głębię pielęgnacji bez konieczności ingerencji i nie akceptowalnej straty bądź futra wewnętrznego ( włosy blisko skóry- podszerstek) bądź straty długości sierści na wierzchu futra odpowiedni czas i troskliwość muszą być poświęcone na pielęgnację.

RYSUNEK 2   

Tym razem opisywanie „Rysunku 2 „ zaczniemy od punktu bezpośrednio nad odbytem zaczynając od wydzielenia małego skrawka futra i szczotkowania go od samych korzeni włosów na zewnątrz w kierunku od psa. Ta metoda pozwala każdemu skrawkowi futra być wyczesanym i daje pewność, że nie przeoczyliśmy żadnego miejsca skręcenia się bądź zbijania się włosów. Z punktu, w którym zaczęliśmy przesuwamy się stopniowo wokół tylnej ćwiartki w kierunku do dołu do samego końca tylnej nogi i powtarzamy teraz tę czynność pielęgnując wewnętrzną część przeciwległej tylnej nogi do samej góry aż do momentu, gdy będziecie pewni, że wszystko jest idealnie wyczesane i sierść już nie zostaje na szczotce. Po zakończeniu szczotkowania jeszcze raz należy się upewnić czy całe futro w tej okolicy jest dobrze zrobione. Następnie pracujemy nad boczną dostępną teraz partią ciała zaczynając od góry z tyłu i posuwając się do dołu aż do podbrzusza. Czynność ta powinna być regularnie wykonana na całej dostępnej części ciała aż do samej szyi. W tej części zajmujemy się pielęgnacją całej dostępnej części ciała łącznie z ramionami (barami) i częścią piersiową. Następnie zajmujemy się pielęgnacją przedniej nogi zaczynając od góry na zewnętrz i posuwamy się do samego końca do dołu. Potem powtarzamy tę samą czynność po wewnętrznej stronie przeciwległej nogi. Te same trudności napotkamy tutaj jak przy pielęgnacji tylnej części z tym, że na przedzie futro ma większe tendencje do skręcania się. Czynność kontynuujemy do całkowitego wyczesania sierści, przy tym musimy bardziej uważać, bo ta część jest bardziej unerwiona.

Po skończeniu zabieramy się za pielęgnację widocznej strony łba, startując od góry zaraz powyżej szyi i posuwamy się do dołu i dookoła ucha włączając w to nos i dolną szczękę. W końcu zabieramy się za samo ucho by je wypielęgnować. Zaczynamy od góry ucha posuwając się do dołu do nasady ucha, po czym odwracamy ucho by wypielęgnować wewnętrzną jego część. W tym miejscu mamy też czas na sprawdzenie czystości uszu i na pozbycie się ewentualnych miękkich brązowych włosków z niego.

Pies powinien być teraz przewrócony na drugą stronę I całą czynność powinniśmy jak poprzednio powtórzyć po drugiej stronie.

Po tym etapie mamy zakończoną podstawową pielęgnację futra i możemy zająć się pielęgnacją poduszek na łapach, sprawdzeniem pazurów i usunięciem zbędnych włosów z okolic genitalii  i odbytu.

Po zakończeniu głównej pielęgnacji zwierzęcia, możemy skupić się na przygotowaniach, które uwydatnią naszego psa podczas prezentacji na ringu. Wiele osób zastanawia się nad kwestią odnośnie łap psa, czy używać nożyczek czy też futro pomiędzy kciukiem a palcami przednimi winno być trymowane. Pomimo że sam znalazłem nożyczki bardzo pomocne i przydatne do tego zajęcia, lecz niezbyt lubię widzieć przycinane nożyczkami futro w tym miejscu i psy tak prezentowane. Mając w głowie stworzenie delikatnego i wyszukanego modelowania, o którym więcej będzie mowa w następnej sekcji jest na tym etapie często pomocne lekkie trymowanie i modelowanie uszu, głowy tak samo jak wokół tylnej części ciała i na nogach. Często czynności te wymagają lat doskonalenia i praktyki, lecz hodowcy lub znani wystawcy mogą Ci w tym pomóc, jeśli ich o to poprosisz.

Na marginesie modelowania i trymowania należy pamiętać o zajęciu się barkami i szyją i wyczesać je używając pospolitego zębatego grzebienia do wyczesania podszerstka z futra tak by ramiona były lepiej smukłe i cienkie niż grube i ze zbitym futrem. Grzebienia o gęstych zębach powinniśmy używać bardzo ostrożnie by nie uszkodzić futra lub by nie wyczesać zbyt wiele podszerstka z pod futra. Będziemy go używać pracując wokoło pyska, brody i podbródka, w okolicach krawędzi uszu oraz wokół stóp. Poza tym używając grzebienia o średnio gęstych lub o pospolitych zębach możemy wyczesać podszerstek z futra poprzez ostrożne czesanie go od miejsca poniżej odbytu do górnej granicy tylnej nogi by futro w tej okolicy układało się bardziej płasko niż w innych partiach w stosunku do ciała.

PREZENTACJA NA RINGU

Ta część opracowania wprowadzi Państwa w krąg ciągłych sporów i dyskusji wśród hodowców i wystawców psów.

Ciągle wielkim wysiłkiem jest uzyskanie wysokiego poziomu (efektu) prezentowania psa w przypadku owczarków staroangielskich. Chociaż należy też pamiętać, że w latach wcześniejszych nie było to główną kwestią i wiele osób ma różne spojrzenia na temat sposobu prezentacji. Do każdego hodowcy i wystawcy psa należy wypracowanie swego własnego stylu prezentacji i zachwycenie sędziego, który ocenia pokaz. Osobiście jestem bardzo przekonany, „ że do sędziego należy ocena I zbadanie psa pod względem jego jakości a niekoniecznie ocena sposobu prezentowania. Jedynie w sytuacji bardzo wyjątkowej, gdy dwa psy nie różnią się między sobą jakością sposób prezentacji może to odegrać jakąś rolę. Prezentacja sama w sobie wyzwala we mnie wrażenie spektaklu a psy i tak grają w niej rolę aktorów w publicznym wydarzeniu i dla wzmocnienia efektu wszystko wygląda jak pokaz piękności. Z pewnością wiele osób nie zgodzi się z moją osobistą opinią, lecz jest to opinia moja osobista odzwierciedlająca moje przekonanie i mój osobisty punkt widzenia.

Całkowitą i główną intencją pokazu psa na ringu jest pokazanie gruszkowego wymodelowania wyglądu korpusu i uwydatnienie wielkości głowy z uwypukleniem smukłych ramion i pięknej szyi z przednimi nogami bez kłaczków, uwypuklenie zalet tylnych nóg, ścięgien i łap. Wszystkie te elementy właściwie pokazane przemawiają na korzyść psa i wystawcy.

  RYSUNEK 3

RYSUNEK 4  

Omawiając rysunki nr 3 i nr 4 ze stojącym psem zaczynamy od wymodelowania tylnej części korpusu psa poprzez szczotkowanie futra do góry i na zewnątrz w celu uwypuklenia gruszkowego modelu i czynność tę kontynuujemy do dołu tylnych nóg do miejsca zaraz nad ścięgnami. Ramiona, pierś i szyja powinny być czesane jak tylko to możliwe najbliżej ciała z możliwością nawet zwilżania wodą ze spryskiwacza by przeciwdziałać stroszeniu się futra. Przednie nogi winny być czesane do góry i na zewnątrz zaś dla uwydatnienia ich piękna i rozmiarów jak to pokazano na rysunkach  3 i  4.W końcu głowa, uszy i pysk powinny być także czesane do góry i na zewnątrz dla uwydatnienia całej wielkości głowy. Nie ma jednolitych i jednoznacznie wypracowanych metod, co do aktualnej techniki pielęgnacji i może zając wiele czasu zanim każdy wypracuje swoją własną taktykę i będzie z jej efektów zadowolony.

Opisawszy podstawowe metody jako dodatkowe można o ile Państwo są zainteresowani wspomnieć o technice „backbrushing” (czesania tylnego). Technika ta nie poprawia w żadnym stopniu jakości futra tylko daje uczucie zwiększenia szans psa na ringu i uczucie poprawy jego wyglądu w „konkursie piękności., Juror nigdy nie powinien dać się jednak oszukać na tak zręczne szczotkowanie psa. Wykonując lekkie szczotkowanie dookoła tylnej części, następnie wzdłuż ciała aż po głowę można uzyskać wrażenie bardziej profesjonalnej pielęgnacji. Jestem pewien, że wielu z nas stojąc na ringu z boku podziwia inne psy aktualnie przedstawiane i czasami podświadomie bardziej zachwyca się samym pokazem niż jakością psów biorących w niej udział. Jestem pewien, że to jest główną przyczyną naszych nieprawidłowych ocen, że widzimy wspaniale prezentujące się psy, które nie wygrywają i które zostają pokonane przez takie, które się wcale tak dobrze nie prezentują. Ocena należy, bowiem do sędziów, którzy oceniają przede wszystkim jakość psa.

Należy także odnotować, że niektórzy sędziowie nie pozwalają używać szczotek na ringu i to też może być wskazówką, że nie będą oni zwracali uwagi na samą prezentację, lecz skupią się na jakości psa. Tak, więc wtedy czesanie na ringu jest niewłaściwe i niestosowne, lecz możecie używać rąk dla polepszenia efektu i dla uzyskania bliższego modelowi opisanemu w tym dziale powyżej efektu.

Jest wiele technik, które mogą być stosowane na ringu podczas prezentacji, lecz tylko o kilku tutaj wspomniano. Przede wszystkim powinniście być przygotowani zawsze do oglądania i uczenia się w celu pogłębiania własnej wiedzy. Nigdy wszystkiego i tak nie będziemy wiedzieć, więc bądźmy cały czas gotowi do dalszej nauki.

Rozważajmy inne metody i szanujmy punkt widzenia i opinie innych ludzi prezentujących wszelkie typy i style podczas pokazów.

PRZYGOTOWANIA DO PIELĘGNACJI

Dając tutaj kilka dobrych rad musimy przede wszystkim pamiętać by przestrzegać zasad  Kennel Club (Kennel Club Rules ) w tej dziedzinie, które podstawowo  nie dopuszczają żadnych zabiegów, które mogą  zmieniać kolor, strukturę lub charakterystykę futra psa.

Jedynie czysta woda w spryskiwaczu podczas przygotowania psa do pokazu jest dopuszczalna w użyciu przez Kennel Club. .Handlowe półki i sklepy zoologiczne są pełne różnych produktów, które Cię kuszą - lecz uważajcie na zasady obowiązujące w Kennel Club.

Podsumowując to opracowanie mam nadzieję, że będzie ono  pomocne. Jak wcześniej już wspomniałem nie uważam się osobiście za eksperta, lecz jedynie miałem szczęście nauki od kolegów wystawców i jestem im wdzięczny za zachęcanie mnie, naukę i pomoc przez ostatnich 19 lat.

Autor   Bob Martin          Strona autora publikacji

  Marzec 1992

( uaktualniono w  kwietniu 1996 r. )

(uaktualniono ponownie w kwietniu 2001 r. ).   

  Ilustracje - Bertie Pennie

Tłumaczenie za zgodą autora - Andrzej Jendruczyk  

link do strony bioenergoterapeuty -masażysty ,którego wszystkim mogę polecić, dolegliwości związane z pielęgnacją naszych kudłaczy znikają jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki